नेपालमा कम्युनिस्ट आन्दोलनको लामो इतिहास छ, जसको सुरुवात २००६ वैशाख १० गते पुष्पलाल श्रेष्ठको नेतृत्वमा पहिलो कम्युनिस्ट पार्टीको स्थापनाबाट भएको थियो। वर्तमानमा नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एमाले) र नेपाली कम्युनिस्ट पार्टी प्रमुख वामपन्थी दलहरू हुन्। यी दलहरू विभिन्न समयमा फुट र जुट हुँदै आएका छन्, जसले नेपालको राजनीतिमा महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्दै आएका छन्।
नेपालको राजनीतिमा कम्युनिस्ट आन्दोलन लामो समयदेखि प्रभावशाली शक्तिका रूपमा स्थापित छ। २०४६ सालको जनआन्दोलनपछि बहुदलीय लोकतन्त्र पुनःस्थापित भएयता कम्युनिस्ट दलहरूले निरन्तर रूपमा जनसमर्थन प्राप्त गर्दै आएका छन्। चुनावी परिणामले पनि पटक–पटक देखाएको छ कि नेपालमा कम्युनिस्ट विचारधाराप्रति उल्लेखनीय जनआकर्षण रहेको छ।
तर यति बलियो जनाधार हुँदाहुँदै पनि कम्युनिस्ट आन्दोलनले अपेक्षाअनुसार स्थिर शासन, आर्थिक रूपान्तरण र दीर्घकालीन विकासको परिणाम दिन किन सकेन भन्ने प्रश्न बारम्बार उठ्ने गरेको छ।
नेपालका प्रमुख कम्युनिस्ट दलहरूमा नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकिकृत माक्सवादी लेलिनवादी) र नेपाली कम्युनिस्ट पार्टी अग्रपंक्तिमा रहेका छन्। यी दलहरू पटक–पटक सरकारमा पुगे, संसदमा ठूलो शक्ति बने र राज्य सञ्चालनको अवसर पनि पाए। तर जनताले अपेक्षा गरेको सुशासन, आर्थिक विकास र सामाजिक रूपान्तरणमा उल्लेखनीय उपलब्धि हासिल हुन सकेन भन्ने आलोचना व्यापक रूपमा सुनिन्छ।
यसका पछाडि केही महत्वपूर्ण कारणहरू देखिन्छन्। पहिलो कारण हो—आन्तरिक विभाजन र गुटबन्दी। नेपालका कम्युनिस्ट दलहरू बारम्बार फुट, एकता र पुनः विभाजनको चक्रमा फसिरहेका छन्। यसले पार्टीको संगठनात्मक स्थायित्व र वैचारिक स्पष्टतालाई कमजोर बनाएको छ।
दोस्रो कारण हो—सिद्धान्त र व्यवहारबीचको दूरी। कम्युनिस्ट आन्दोलनले समानता, सामाजिक न्याय र आर्थिक समृद्धिको वाचा गर्छ। तर व्यवहारमा भने सत्ता केन्द्रित राजनीति, पदको प्रतिस्पर्धा र व्यक्तिगत स्वार्थले ती आदर्शहरूलाई कमजोर बनाएको आरोप लाग्ने गरेको छ।
तेस्रो कारण हो—शासन क्षमता र दीर्घकालीन योजनाको अभाव। सरकारको नेतृत्वमा पुगेपछि पनि रोजगारी सिर्जना, औद्योगिक विकास, उत्पादन वृद्धि र सुशासन स्थापना जस्ता आधारभूत विषयमा अपेक्षित परिणाम नदेखिँदा जनतामा निराशा बढेको छ।
विश्वमा हेर्ने हो भने, कम्युनिस्ट आन्दोलनको प्रभाव विश्व इतिहासमा कम्युनिस्ट आन्दोलनले ठूलो प्रभाव पारेको छ। यसको वैचारिक आधार जर्मन दार्शनिक कार्ल माक्स र उनका सहकर्मी फ्रेन्डरिच एङ्गल्सले विकास गरेका विचारमा आधारित छ। उनीहरूले वर्गीय असमानताको अन्त्य गर्दै समानतामूलक समाज निर्माण गर्ने अवधारणा प्रस्तुत गरेका थिए।
बीसौँ शताब्दीमा धेरै देशहरूमा कम्युनिस्ट आन्दोलन सफल भयो। उदाहरणका रूपमा केही देशहरू उल्लेखनीय छन्।
पहिलो उदाहरण हो चीन। त्यहाँ माओत्से तुंगको नेतृत्वमा सन् १९४९ मा कम्युनिस्ट क्रान्ति सफल भयो। आज चीन विश्वकै प्रमुख आर्थिक शक्तिमध्ये एक बनेको छ। कम्युनिस्ट पार्टीको नेतृत्वमा औद्योगिक विकास, पूर्वाधार निर्माण र उत्पादन वृद्धिमा उल्लेखनीय प्रगति भएको उदाहरण अक्सर प्रस्तुत गरिन्छ।
दोस्रो उदाहरण हो भियतनाम। त्यहाँ होचीम्यनको नेतृत्वमा कम्युनिस्ट आन्दोलनले राष्ट्रिय स्वतन्त्रता र राजनीतिक स्थायित्व स्थापित गर्यो। अहिले भियतनाम तीव्र आर्थिक विकास गर्ने एशियाली देशमध्ये एक मानिन्छ।
तेस्रो उदाहरण हो क्युबा। त्यहाँ फिडेल क्यास्ट्रोको नेतृत्वमा सन् १९५९ मा क्रान्ति सफल भयो। सीमित आर्थिक स्रोत हुँदाहुँदै पनि शिक्षा र स्वास्थ्य सेवामा क्युबाले उल्लेखनीय उपलब्धि हासिल गरेको उदाहरण दिइन्छ।
तर सबै कम्युनिस्ट प्रयोग सफल भएका भने छैनन्। सोभियत संघको विघटनपछि धेरै देशहरूले बहुदलीय लोकतान्त्रिक प्रणाली अपनाएका छन्। यसले देखाउँछ कि कुनै पनि विचारधारालाई समय, परिस्थिति र जनताको आवश्यकताअनुसार परिमार्जन गर्दै लैजानुपर्ने चुनौती सधैं रहन्छ।
नेपालमा कम्युनिस्ट आन्दोलनको जनाधार बलियो भए पनि त्यसलाई स्थिर शासन र आर्थिक रूपान्तरणमा परिणत गर्न अझै चुनौती बाँकी छ। विचारधाराको आकर्षण मात्र पर्याप्त हुँदैन; त्यसलाई व्यवहारमा उतार्ने राजनीतिक इच्छाशक्ति, सुशासन र स्पष्ट विकास दृष्टि आवश्यक हुन्छ।
विश्वका केही देशहरूले कम्युनिस्ट नेतृत्वमा उल्लेखनीय उपलब्धि हासिल गरेका उदाहरणहरू छन्। तर ती सफलताका पछाडि कडा संगठन, दीर्घकालीन योजना र प्रभावकारी शासन व्यवस्था रहेको देखिन्छ।
नेपालका कम्युनिस्ट दलहरूले पनि यदि आन्तरिक एकता, अनुशासन र जनमुखी नीतिलाई प्राथमिकता दिन सके भने मात्र उनीहरूले आफ्नो ऐतिहासिक प्रभावलाई वास्तविक उपलब्धिमा रूपान्तरण गर्न सक्नेछन्।
